Obraz śmierci

Min Jeong Seo (źródło: http://www.atelier-jotter.de/)

Autor: Katarzyna Piechotka

Motyw przewodni wystawy, a więc współczesne konflikty zbrojne i napięcia polityczne, przywodzi na myśl temat śmierci, który poruszony został w wielu zaprezentowanych dziełach. Nie wszystkie dotykają tego problemu bezpośrednio. Prace Franciszka Buchnera, fotografa, absolwenta Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu, to fotografie i filmy, którymi artysta próbuje przełamywać tematy tabu, jakimi są starość i śmierć. Materiały do tego projektu kolekcjonowane były przez dwa lata. Niekiedy powstawały w wyniku zainscenizowania pewnych sytuacji, innym razem dokumentowały przypadkowo zauważone martwe ptaki, muchy, ryby, czy kłęby kurzu. Zbieranie materiałów i próba odwrócenia procesu śmierci przybierają u Buchnera charakter natręctwa czy rytuału. Zabieg fotografowania ma na celu utrwalenie śmierci na taśmie filmowej czy kliszy, a więc uchronienie przed zapomnieniem. Jak pisze Susan Sontag, „fotografia to sztuka żałobna, schyłkowa”(1). U swoich podstaw ma wpisane hasło memento mori, ale akt sfotografowania jakiegoś zjawiska czy przedmiotu, zwrócenie uwagi właśnie na to, jaki jest w danej chwili, oznacza nasze zainteresowanie nim i nadanie mu patosu. Sontag w swojej książce O fotografii zwraca uwagę na skłonność do unikania bólu, nieszczęścia, biedy, chorób, śmierci, co powoduje wzrost zaciekawienia obrazami przedstawiającymi te tematy. Fotografowanie ich zaspokaja tę ciekawość(2). Franciszek Buchner obsesyjnie wyszukuje tego typu obrazy, zwraca uwagę na zjawiska, od których w codziennej sytuacji odwrócilibyśmy wzrok i zmusza nas – odbiorców, do konfrontacji z obrazem śmierci. Ludzie od zawsze pożądali widowisk, które pozwalałyby im przeżywać grozę cierpienia i okrucieństwa. Prace Franciszka Buchnera przyciągają jednak nie ogromem przemocy czy bestialstwa, a odkryciem tego, co często, z poczuciem obrzydzenia, mijamy na ulicy. Szczególnie mocno działają zapętlone, nieco hipnotyczne, zanimowane przedstawienia zwłok zwierzęcych. Filmy, które tworzy, są próbą ożywienia martwych zwierząt. Zwłoki ptaka przywiązane do gałązki drzewa i bezwładnie, monotonnie kołyszące się na wietrze, czy martwe rybki poruszane przez ruch wody w umywalce, przekazują doświadczenie nieżywego ciała. Artysta próbuje nadać im nieśmiertelność, ocalić je przed ich „drugą śmiercią duchową”(3).

Praca pochodzącej z Korei Południowej Min Jeong Seo nie od razu przywołuje na myśl śmierć. Na pierwszy rzut oka widzimy piękne, białe, porcelanowe ptaki. Po bliższej inspekcji dostrzegamy dziwne, nienaturalne ułożenie ich ciał, kurczowe wygięcie kończyn. Zaczynamy czuć się nieswojo, niepewnie i uświadamiamy sobie, co tak naprawdę widzimy. Opis pracy dostarcza jeszcze więcej wrażeń. Artystka do jej wykonania użyła ciał martwych zwierząt, które pokryte zostały porcelaną i wypalone w piecu ceramicznym. „Materiał organiczny znajdujący się wewnątrz ulega spaleniu, a rezultatem procesu są kruche, jasne, porcelanowe kształty”(4). Resztki, czyli 36 odlewów, to osobliwa forma pochówku, rodzaj cmentarzyska. Hans Belting w książce Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie pisał, że zwłoki w chwili śmierci stają się zastygłym obrazem „już tylko podobnym do żywego ciała”(5). W kształtach ptaków nie ma już ciała, pozostał tylko jego obraz. Obraz, który nie należy do życia, lecz do śmierci. Artystka nie pozostała bierna wobec doświadczenia śmierci. Wykonanie odlewów miało charakter rytuału. Forma odpowiadająca kształtowi każdego z ciał stała się swego rodzaju grobem, upamiętnieniem czy też pozostałością rytuału pogrzebowego.  Te „nośniki lub naczynia”(6)  pod wpływem metamorfozy, jakiej dokonała na nich artystka, zajęły miejsce ciała. Niepewny obraz zwłok został zastąpiony bardziej trwałym, reprezentacyjnym symbolem ciała, mimo kruchości materiału, jakim jest porcelana. Nowe „ciało” zapewnia zwierzętom nieśmiertelność, tak jak mumifikacja gwarantowała nieśmiertelność ludziom cywilizacji egipskiej, która uzależniała wieczne życie od materialnego zachowania ciała.

Prace Franciszka Buchnera i Min Jeong Seo łączy termin odlewu. Według André Bazina fotografia jest właśnie formą odlewu, ponieważ „chodzi o zarejestrowanie na błonie światłoczułej odcisków przedmiotu za pomocą światła”(7). W obu przypadkach istotne jest więc zachowanie śladu życia.

Jak pisze André Bazin, „produkcja obrazów uwolniła się nawet od wszelkiego utylitaryzmu antropocentrycznego. Już nie chodzi o zachowanie człowieka, tylko o rzecz ogólniejszą: o stworzenie idealnego świata na podobieństwo rzeczywistego i obdarzonego własnym doczesnym przeznaczeniem”(8). Z prac artystów zebranych na wystawie ukazuje się nam smutny, ponury krajobraz. Epatowanie śmiercią ma tutaj jednak charakter przewrotny, ponieważ pokazuje, że masowa przemiana jednostek daje nadzieję na powstanie większej idei.

Przypisy:

(1) Susan Sontag, Świat obrazów, [w:] Antropologia kultury wizualnej: zagadnienia i wybór tekstów, oprac. Iwona Kurz, Paulina Kwiatkowska, Łukasz Zaremba ; wstęp Iwona Kurz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012, s. 251.
(2) Ibid. s. 257.
(3) André Bazin, Ontologia obrazu fotograficznego, [w:] Antropologia kultury wizualnej: zagadnienia i wybór tekstów / oprac. Iwona Kurz, Paulina Kwiatkowska, Łukasz Zaremba ; wstęp Iwona Kurz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012, s. 224.
(4) Interaktywny przewodnik po wystawie, Min Jeong Seo, http://barzakh.artmuseum.pl
(5) Hans Belting, Obraz i śmierć, [w:] Antropologia kultury wizualnej: zagadnienia i wybór tekstów, oprac. Iwona Kurz, Paulina Kwiatkowska, Łukasz Zaremba ; wstęp Iwona Kurz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012, s. 74.
(6) Ibid. s. 76.
(7) André Bazin, Ontologia obrazu fotograficznego, [w:] Antropologia kultury wizualnej: zagadnienia i wybór tekstów,  oprac. Iwona Kurz, Paulina Kwiatkowska, Łukasz Zaremba; wstęp Iwona Kurz, dz. cyt.,  s. 226.
(8) Ibid., s. 225
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s